Przygotowując jeden z materiałów dotyczących odpowiedzialnej turystyki zacząłem zastanawiać się nad czymś, o czym wcześniej właściwie nie pomyślałem.
Skąd się wzięły „WLEPKI” w górach.
Dziś możemy je spotkać w zasadzie na każdym popularnym szlaku turystyczny. Pojawiają się na drogowskazach, tablicach informacyjnych, skrzyneczkach z pieczątkami, wiatach czy elementach infrastruktury turystycznej. Dla wielu są sposobem zaznaczenia swojej obecności na szlaku, swego rodzaju pamiątką i wskazówką, że tam się było, dla innych sposobem na pokazanie swojej pasji.
Zacząłem więc szukać odpowiedzi na proste pytanie.
Czy wlepki od zawsze były związane z górami?
Wydawało mi się, że skoro są obecne niemal wszędzie, muszą mieć jakąś górską historię. Tymczasem im dłużej szukałem odpowiedzi, tym bardziej byłem zaskoczony. Okazało się bowiem, że historia wlepek na szlakach to całkiem nowe zjawisko niemające nic wspólnego z historią turystyki górskiej.
Wszystko zaczęło się w mieście
Pierwsze samoprzylepne naklejki wykorzystywane były przede wszystkim w reklamie, a ich geneza sięga początków lat 30-40 XX wieku, kiedy rozwinęła się technologia druku papierów samoprzylepnych. Historia zaczyna się w Stanach Zjednoczonych. W 1935 roku R. Stanton Avery opracował pierwszą etykietę samoprzylepną z papierem podkładowym, co zapoczątkowało współczesną produkcję naklejek. Założeniem było proste, miały służyće do oznaczania produktów i cen w sklepach. Dopiero w drugiej połowie XX wieku zaczęły pełnić zupełnie inną funkcję.
W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych niewielkie naklejki stały się jednym z symboli rozwijającego się street artu, kultury graffiti, muzyki punkowej i środowisk skateboardowych. Były tanie, łatwe do wykonania i pozwalały szybko pozostawić swój znak w przestrzeni miejskiej. Kolebką tego nurtu były przede wszystkim Stany Zjednoczone, zwłaszcza Nowy Jork i inne duże miasta amerykańskie.
Z czasem wlepki zaczęły pojawiać się niemal wszędzie.
Na murach.
Przystankach.
Latarniach.
Skrzynkach.
Drzwiach.
To właśnie tam narodziła się kultura wlepek, która z czasem zaczęła przenikać również do innych środowisk.
Polska historia wlepek
Do Polski kultura wlepek dotarła stosunkowo późno, można powiedzieć, że ich masowe wykorzystanie przypada na lata 90-te ubiegłego wieku. Głównie korzystali z nich artyści, twórcy graffiti, środowiska muzyczne, kibice oraz osoby związane ze sztuką uliczną.
Jednym z najbardziej znanych przykładów była grupa Twożywo, która rozpoczynała swoją działalność od niewielkich wlepek umieszczanych w warszawskich autobusach. Dla jednych była to sztuka. Dla innych krótki komentarz do otaczającej rzeczywistości. Nie ulega wątpliwości fakt, iż historia wlepek ściśle związana była z kulturą miejską i to właśnie miasta były miejscem gdzie wlepkowe szaleństwo się narodziło.
To właśnie tutaj pojawia się moje największe zaskoczenie. Przeglądając historię polskiej turystyki górskiej nie natrafiłem na informacje o tym, jakoby wlepki były z nią związane. Nie znalazłem ich ani w opisach historii schronisk, ani wzmianek w sieci, aby były opisane w przewodnikach, czy książkach górskich wydawanych kilkadziesiąt lat temu.
Znalazłem coś zupełnie innego. Przez dziesięciolecia turyści zabierali z gór zupełnie inne pamiątki.
Pieczątki zdobywane w schroniskach
Książeczki GOT
Odznaki turystyczne
Wpisy do kronik schronisk
Fotografie
Wspomnienia
To one od pokoleń tworzyły kulturę polskiej turystyki górskiej.
Wszystko wskazuje więc na to, że moda na przyklejanie wlepek pojawiła się w górach stosunkowo niedawno i została przeniesiona tutaj z przestrzeni miejskiej. Trudno jednoznacznie wskazać moment, w którym wlepki zaczęły pojawiać się na górskich szlakach, jednak wszystko wskazuje na to, że nastąpiło to dopiero pod koniec XX wieku.
zdjęcia pochodzą z aukcji Onebid.pl
Czy wlepki są problemem?
Sama naklejka oczywiście nim nie jest. Wielu z nas ma je na laptopach, termosach, walizkach czy samochodach. Tam są po prostu pamiątką lub elementem pokazującym nasze zainteresowania.
Sytuacja zmienia się jednak wtedy, gdy miejscem dla wlepki staje się tablica edukacyjna, drogowskaz czy skrzynka z pieczątką na szczycie. Same skrzyneczki szczytowe są często całe oblepione wlepkami.
To infrastruktura, która powstała po to, aby służyć wszystkim odwiedzającym góry. Każda kolejna naklejka sprawia, że staje się mniej czytelna, a wcześniej czy później wymaga oczyszczenia lub wymiany. Ich usunięcie często okazuje się znacznie trudniejsze niż mogłoby się wydawać. Wiele współczesnych naklejek wykonanych jest z trwałych folii i mocnych klejów, które pozostawiają ślady nawet po mechanicznym usunięciu. Niejednokrotnie jedynym rozwiązaniem pozostaje wymiana całego elementu infrastruktury. O ile pozbieranie śmieci po niektórych jest możliwe przez każdego turystę, to nikt nie jest w stanie uprzątnąć wlepek, które niejednokrotnie zawierają bardzo silne kleje. W zasadzie są nieusuwalne.
Kadry ze zdjęć wykorzystane zostały z facebookowej grupy: Korona Gór Polski Forum
Góry mają własne tradycje
Przez ponad sto lat polska turystyka górska wypracowała własne symbole. Są nimi: pieczątki turystyczne, pamiątkowe książeczki z podróży, odznaki, kroniki w schroniskach, czy pamiątkowe zdjęcia. A nade wszystko są nimi wspomnienia, do których wracamy jeszcze wiele lat po zakończeniu wędrówki. Być może właśnie dlatego historia wlepek jest interesująca. Pokazuje nam, że coś, co dziś wydaje się oczywiste i powszechne na szlakach, wcale nie jest częścią górskiej tradycji. Przyszło do gór z zupełnie innego świata.
Największą wartością gór od zawsze było to, że każdy mógł odnaleźć je dokładnie w takimi stanie, jakim pozostawili je poprzedni wędrowcy. Wydaje mi się, że najlepszym śladem, jaki możemy zostawić po swojej obecności na szlaku, są wspomnienia, które zabierzemy ze sobą do domu. Góry przecież nie muszą być podpisane przez osoby, które je zdobyły.
ŁuL
Źródła
Historia światowa wlepek
Claudia Walde, Sticker City: Paper Graffiti Art, Thames & Hudson, 2007.
Dave Combs, Holly Combs, Peel: The Art of the Sticker, 2008.
Martha Cooper, Going Postal, 2009.
Historia polskich vlepek
Materiały dotyczące działalności grupy Twożywo.
Opracowania poświęcone rozwojowi polskiego street artu w latach 90.
Historia turystyki górskiej
Materiały archiwalne PTT i PTTK dotyczące historii turystyki górskiej, książeczek GOT, kronik schronisk i znakowania szlaków.
